ΠΡΕΒΕΖΑ: Η σκιά του 1821 πάνω από την σύγχρονη πολιτική, Κείμενο του Ε. Κατσίμπρα

Προέδρου της Εταιρείας Βυζαντινών και Ιστορικών Μελετών Νομού Πρεβέζης

Σε μια περίοδο κατά την οποία η εμπιστοσύνη των πολιτών στους θεσμούς παραμένει εύθραυστη,η αναφορά σε ιστορικές προσωπικότητες αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα στον δημόσιο διάλογο. Στην Ελλάδα, δύο από τα πιο ισχυρά και ενοχλητικά πρότυπα παραμένουν ο Ιωάννης Καποδίστριας και οι αγωνιστές της Ελληνικής Επανάστασης του 1821. Δεν είναι τυχαίο ότι η σύγκριση με αυτούς προκαλεί αμηχανία, δυσφορία ή ακόμη και φόβο  στη σύγχρονη πολιτική τάξη.

Ο λόγος είναι απλός αλλά σκληρός,αυτή η σύγκριση δεν δικαιώνει τους σημερινούς πολιτικούς. Αντίθετα, λειτουργεί ως αμείλικτος καθρέφτης που αποκαλύπτει το βάθος της πολιτικής, ηθικής και θεσμικής παρακμής.

Οι αγωνιστές του 1821 δεν ήταν τέλειοι, ούτε απαλλαγμένοι από φιλοδοξίες, λάθη ή εσωτερικές συγκρούσεις. Όμως είχαν ένα χαρακτηριστικό που σήμερα σπανίζει επικίνδυνα, αντιμετώπιζαν την εξουσία ως ευθύνη που συνοδευόταν από κίνδυνο και προσωπικό κόστος. Πολέμησαν χωρίς εγγύηση νίκης, χωρίς σιγουριά επιβίωσης και χωρίς τη βεβαιότητα ότι θα ανταμειφθούν.

Ρίσκαραν τη ζωή τους, τις περιουσίες τους, τις οικογένειές τους. Πολλοί πέθαναν φτωχοί, κυνηγημένοι ή λησμονημένοι, αλλά όχι ατιμασμένοι. Η ιστορία τους είναι συνδεδεμένη με έννοιες όπως η αυτοθυσία, το καθήκον και η αίσθηση ότι το έθνος προηγείται του ατόμου.

Αντίθετα, μεγάλο μέρος της σύγχρονης πολιτικής τάξης αντιμετωπίζει την πολιτική ως επάγγελμα. Ως σταδιοδρομία. Ως μηχανισμό κοινωνικής ανόδου, προσωπικού πλουτισμού ή διατήρησης εξουσίας. Η έννοια της θυσίας έχει αντικατασταθεί από τη διαχείριση ρίσκου, και η έννοια της ευθύνης από την επικοινωνιακή διαχείριση της εικόνας.

Ο Ιωάννης Καποδίστριας αποτελεί ίσως το πιο άβολο ιστορικό παράδειγμα για τη σύγχρονη πολιτική πραγματικότητα. Ήταν ένας κυβερνήτης που δεν επεδίωξε να γίνει δημοφιλής, αλλά χρήσιμος. Έθεσε το κράτος πάνω από τα τοπικά συμφέροντα, τη δικαιοσύνη πάνω από την πολιτική σκοπιμότητα και τη θεσμική τάξη πάνω από την ευκολία των συμβιβασμών.

Σε μια χώρα που μόλις είχε εξέλθει από την καταστροφή του πολέμου, προσπάθησε να χτίσει κράτος από το μηδέν, διοίκηση, οικονομία, παιδεία, στρατό, κοινωνική οργάνωση. Συγκρούστηκε με προνομιούχες ομάδες, πολέμησε τη διαφθορά και δεν δίστασε να δυσαρεστήσει ισχυρούς παράγοντες.

Το τίμημα αυτής της στάσης ήταν η δολοφονία του. Το μήνυμα ήταν σαφές,όποιος απειλεί βαθιά ριζωμένα συμφέροντα πληρώνει βαρύ τίμημα και όμως, ακριβώς αυτή η ακεραιότητα είναι που κάνει τον Καποδίστρια τόσο ενοχλητικό για το σήμερα. Υπενθυμίζει ότι η πολιτική μπορεί να είναι αυστηρή, ηθική, ασυμβίβαστη και όχι απλώς διαχειριστική και καιροσκοπική.

Η σύγκριση με τον Καποδίστρια και τους ήρωες του 1821 αναδεικνύει ένα τεράστιο χάσμα ανάμεσα στο ιδεώδες και στην πραγματικότητα. Από τη μία πλευρά βρίσκονται άνθρωποι που ρίσκαραν τα πάντα για ένα συλλογικό όραμα. Από την άλλη, μια πολιτική κουλτούρα που συχνά περιστρέφεται γύρω από δημοσκοπήσεις, επικοινωνιακές στρατηγικές, κομματικές ισορροπίες και βραχυπρόθεσμα οφέλη.

Οι αγωνιστές του 1821 αντλούσαν τη νομιμοποίησή τους από πράξεις. Οι σημερινοί πολιτικοί συχνά αντλούν τη νομιμοποίησή τους από αφηγήματα. Η απόσταση ανάμεσα στη δράση και στην εικόνα έχει μεγαλώσει τόσο πολύ, που η σύγκριση γίνεται επώδυνη.

Ο φόβος της αφύπνισης της κοινωνίας είναι ένας από τους βαθύτερους λόγους που η σύγκριση αυτή φοβίζει τη σύγχρονη πολιτική τάξη είναι η δύναμή της να αφυπνίζει τους πολίτες. Όταν η κοινωνία θυμάται ότι υπήρξαν ηγέτες που έδρασαν με ανιδιοτέλεια, γενναιότητα και αίσθηση χρέους, τότε αρχίζει να απαιτεί περισσότερα από το παρόν.

Η ιστορική μνήμη γίνεται επικίνδυνη, γιατί αποκαλύπτει ότι η μετριότητα δεν είναι φυσικός νόμος. Ότι η διαφθορά δεν είναι αναπόφευκτη. Ότι η πολιτική μπορεί να είναι κάτι ανώτερο από μια τεχνοκρατική διαχείριση της καθημερινότητας.

Για ένα σύστημα που έχει συνηθίσει σε χαμηλές προσδοκίες, αυτή η αφύπνιση αποτελεί απειλή.

Οι ήρωες του 1821 είχαν μια άμεση, σχεδόν οργανική σχέση με τον λαό. Η ισχύς τους δεν προερχόταν από θεσμικούς μηχανισμούς ή επικοινωνιακές καμπάνιες, αλλά από την προσωπική τους παρουσία στο πεδίο της μάχης και την εμπιστοσύνη των ανθρώπων γύρω τους.

Σήμερα, μεγάλο μέρος της πολιτικής ισχύος βασίζεται στην εικόνα, στα μέσα ενημέρωσης, στη διαχείριση της πληροφορίας και στη δημιουργία εντυπώσεων. Η πραγματικότητα συχνά υποχωρεί μπροστά στην αφήγηση, και η ουσία μπροστά στην προβολή.

Η σύγκριση με ανθρώπους που έδρασαν με πραγματικό κόστος και όχι με επικοινωνιακό σχεδιασμό καθιστά αυτή την αντίθεση ακόμη πιο οδυνηρή.

Το κεντρικό ερώτημα που αναδύεται από αυτή τη σύγκριση είναι βαθιά πολιτικό και ηθικό,είναι η εξουσία λειτούργημα ή προνόμιο;

Ο Καποδίστριας και οι αγωνιστές του 1821 ενσάρκωναν την αντίληψη ότι η εξουσία συνεπάγεται καθήκον, ευθύνη και προσωπικό κόστος και όσο αυτά τα ιστορικά πρότυπα παραμένουν ζωντανά,τόσο συνεχίζουν να αποτελούν ένα άβολο,αλλά αναγκαίο σημείο σύγκρισης για την σύγχρονη πολιτική.